Zleceniodawca:
DG LP

Okres trwania tematu:
2008-2009

Stan ochrony i monitoring leśnego siedliska przyrodniczego

Link do sprawozdania końcowego zamieszczonego na stronie Lasów Państwowych

 

 

 

Przesłanki i cele:

Europejska sieć Natura 2000 jest podstawowym systemem ochrony przyrody obowiązującym w krajach Unii Europejskiej, który obejmuje zarówno ochronę poszczególnych gatunków, jak i ich biotopów. W skład sieci wchodzą na podstawie Dyrektywy Siedliskowej (Dyrektywa Rady 92/43/EWG) tzw. specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO) oraz na podstawie Dyrektywy Ptasiej (Dyrektywa Rady 79/409/EWG) tzw. obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO).

Obowiązek utworzenia sieci Natura 2000 nałożony został przez artykuł 3 Dyrektywy Siedliskowej. Zgodnie z postanowieniami Traktatu Akcesyjnego oraz artykułem 3 Dyrektywy Siedliskowej, prace nad utworzeniem sieci obszarów w Polsce powinny być zakończone w przeciągu 3 lat od momentu przystąpienia naszego kraju do Unii Europejskiej (artykuł 4 DS). Okres ten będzie jednak prawdopodobnie znacznie przedłużony. Warto zwrócić uwagę na to, że prace w większości krajów Wspólnoty trwają od 1992 roku i również nie zostały ukończone.

Wdrażanie sieci Natura 2000 w Europie, jak i w Polsce wciąż budzi wiele emocji. Dzieje się tak m.in. dlatego, że ciągle odczuwany jest brak konsultacji z udziałem zainteresowanych stron, m.in. leśników, w zakresie wyznaczania obszarów, jak i samego sposobu ich ochrony.

Do chwili obecnej Rząd Polski (stan - grudzień 2008) ustanowił 141 obszary specjalnej ochrony ptaków oraz przekazał do Komisji Europejskiej, celem akceptacji, propozycje 364 specjalnych obszarów ochrony siedlisk- zostały one zatwierdzone przez KE i stanowią obszary mające znaczenie dla Wspólnoty. Szacuje się, że obecnie zgłoszone obszary SOO i OSO obejmują 16-17% terytorium lądowego Polski. Proponowana sieć obszarów Natura 2000 w 55% będzie występowała na terenach leśnych. Obszary Natura 2000 obecnie stanowią 35% gruntów Lasów Państwowych. W ramach załącznika I Dyrektywy Siedliskowej ochronie podlega 16 głównych typów siedlisk przyrodniczych związanych z biotopami leśnymi, tj.: 2180 lasy mieszane i bory na wydmach nadmorskich, 9110 kwaśne buczyny, 3130 żyzne buczyny, 9150 ciepłolubne buczyny storczykowe, 9160 grąd subatlantycki, 9170 grąd środkowo-europejski i subkontynentalny, 9180* jaworzyny i lasy klonowo-lipowe, 9190* pomorski kwaśny las brzozowo-dębowy, 91D0* bory i lasy bagienne, 91E0* łęgi wierzbowe, topolowe, olszowo-jesionowe, 91F0 łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe, 91I0* ciepłolubne dąbrowy, 91P0 jodłowy bór świętokrzyski, 91T0 śródlądowy bór chrobotkowy, 9140 środkowoeuropejski górskie lasy bukowe z jaworem i szczawiem, 9410 górskie bory świerkowe (* - ozn. siedliska priorytetowe). W wyniku przeprowadzonej w latach 2006-2007 przez PGL LP powszechnej inwentaryzacji siedlisk i gatunków Natura 2000 stwierdzono, że największy obszar zajmują kolejno: grądy środkowo-europejskie i subkontynentalne, żyzne buczyny, górskie bory świerkowe, łęgi wierzbowe, topolowe, olszowo-jesionowe, pozostałe siedliska nie zajmują, pomorski kwaśny las brzozowo-dębowy, grąd subatlantycki, bory i lasy bagienne, łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe, śródlądowy bór chrobotkowy. Areał pozostałych siedlisk nie przekracza łącznie 40 tys. ha. Całkowita powierzchnia zinwentaryzowanych siedlisk wyniosła blisko 1,5 mln ha, co stanowi 19,6% powierzchni Lasów Państwowych (DG LP 2008).

Dyrektywa Siedliskowa nie określa szczegółowych sposobów ochrony poszczególnych siedlisk i gatunków, ale w artykule pierwszym Dyrektywy Siedliskowej jest mowa o tzw. właściwym stanie ich ochrony. W odniesieniu do siedliska przyrodniczego oznacza to, że:

-        naturalny jego zasięg nie zmniejsza się;

-        zachowuje ono specyficzną strukturę i swoje funkcje ekologiczne;

-        stan zachowania typowych dla niego gatunków jest właściwy.

W odniesieniu do gatunków właściwy stan ochrony oznacza natomiast, że:

-        zachowana zostaje liczebność populacji, gwarantująca jej utrzymanie się w biocenozie przez dłuższy czas;

-        naturalny zasięg gatunku nie zmniejsza się;

-        pozostaje zachowana wystarczająco duża powierzchnia siedliska gatunku.

Można stwierdzić, że powyższe kryteria właściwego stanu ochrony zarówno gatunków, jak i siedlisk są ogólne, ale równie bardzo wygórowane. Dlatego też ważne są instrumenty realizacji celów sieci Natura 2000, a mianowicie strategiczne oceny oddziaływania na środowisko planów urządzania lasu oraz plany ochrony i plany zadań ochronnych obszarów Natura 2000. Plany ochrony, jak i plany zadań ochronnych powinny zawierać ponadto wytyczne odnośnie monitorowania oraz raportowania podjętych działań ochronnych, wynikających z celów określonych dla konkretnego obszaru SOO i zawartych w standardowych formularzach danych. Jednak szczegółowe ustalenie zakresu oceny stanu ochrony i monitoringu, jak i sposobów postępowania gospodarczego w stosunku do poszczególnych siedlisk i gatunków pozostają w gestii każdego kraju członkowskiego. Jedynym warunkiem jest zapewnienie tzw. właściwego stanu ochrony siedliska/gatunku w myśl artykułu 1 Dyrektywy Siedliskowej.

Sam sposób postępowania odnośnie ochrony i monitoringu leśnego siedliska przyrodniczego powinien być przede wszystkim zgodny z obowiązującym prawem krajowym, czyli z Ustawą o ochronie przyrody z roku 2004 (Dz. U. 2004 Nr 92 poz. 880) oraz wydanymi na jej podstawie Rozporządzeniami Ministra Środowiska w sprawie trybu i zakresu opracowania projektu planu ochrony oraz planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000.

  Ponadto na uwagę zasługuje cykl opracowań wydanych przez Ministerstwo Środowiska, które w różnym stopniu winne wspierać proces planowania i zarządzania obszarami Natura 2000. Należą do nich m.in. opracowanie Planowanie ochrony obszarów Natura 2000 -  Przewodnik metodyczny (2004) wraz z Poradnikami ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 dotyczące poszczególnych gatunków i typów siedlisk przyrodniczych. Publikacje te po raz pierwszy usystematyzowały wiedzę z zakresu planowania i sposobu zarządzania na obszarach Natura 2000. Ponadto warto wspomnieć o opracowaniach towarzyszących procesowi wdrażania sieci Natura 2000 w Polsce - tzw. przewodnikach interpretacyjnych (m.in. Natura 2000 w lasach Polski – skrypt dla każdego, 2003). Podobne opracowania zostały też wydane przez Komisję Europejską (Natura 2000 and forests ‘Challenges and opportunities’, 2003). Warto też zaznaczyć, że nowo wstępujące państwa Unii Europejskiej najczęściej korzystają z pomocy merytorycznej krajów byłej piętnastki odnośnie wdrażania sieci Natura 2000. W przypadku Polski swoimi doświadczeniami podzieliła się Francja, która adoptowała swój krajowy przewodnik metodyczny do warunków polskich (Planowanie ochrony obszarów Natura 2000 -  Przewodnik metodyczny, 2004). Przytoczone publikacje były tworzone przy współudziale organizacji pozarządowych i przyrodników, a ostateczny kształt opracowań jest w pewnym stopniu kompromisem odnośnie różnych poglądów na temat sposobów ochrony obszarów Natura 2000 pomiędzy zainteresowanymi organizacjami.

W latach 2006 – 2008 realizowany był monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Stan zachowania siedliska przyrodniczego określano na podstawie trzech parametrów: powierzchnia siedliska, jego struktura i funkcja oraz perspektywy zachowania. Stan parametrów - struktura i funkcja typu siedliska był określany na podstawie wybranych wskaźników. Wybór wskaźników opierał się na znajomości charakterystyki ekologicznej siedlisk przyrodniczych i nie zawierał jednoznacznych wytycznych. Przyjęto listę 61 wskaźników. W odniesieniu do gospodarki leśnej ważnym wskaźnikiem był wiek drzewostanów, ilość martwego drewna, jak stwierdzone ślady pozyskania. W przypadku siedlisk leśnych uzyskanie właściwego (FV) stopnia  ochrony w zasadzie wklucza m.in. pozyskanie drewna, obecność nasadzeń, jak i jednocześnie narzuca się utrzymanie >20% zasobności drzew w wieku pow. 100 lat oraz ilość martwego drewna przekraczającą ilość pow. 10% zapasu. Tak wysokie wymagania wykluczają w zasadzie występowanie siedlisk o właściwym stanie ochrony na terenach lasów gospodarczych. Co za tym idzie dla wszystkich stanów U1 – nieodpowiedni i U2 zły planowane będą zabiegi maj,ące na celu przywróceni stanu siedliska do FV. Tak radykalnych rozwiązań problemu nie znajdujemy przykładowo w Niemczech, gdzie ilości martwego drewna w stopniu zachowania siedliska - dobrym (B) wahają się w zakresie 3-5m3/ha. W propozycji IOP nie uwzględnia się w składach gatunkowych m.in. faz rozwojowych, bądź też udziału tzw. gatunków pionierskich, bądź też przedplonowych, co jest immanentną cechą gospodarki leśnej.

W związku z tym trudno znaleźć w powyższych opracowaniach konkretne rozwiązania dotyczące określania właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych w lasach, które uwzględniają jej specyfikę, jak i wszystkie funkcje. Zawarte na ten temat informacje są sprzeczne, gdyż w większości siedlisk proponuje się daleko idące ograniczenia w stosunku do racjonalnej gospodarki leśnej, traktując ją jakby była ona podstawowym czynnikiem negatywnie wpływającym na stan ochrony siedliska leśnego. Jednak nawet już z samych wyników inwentaryzacji, jak i klucza wyboru obszarów Natura 2000 wynika, że dotychczas prowadzona gospodarka wręcz zapewniała trwanie w czasie gatunków i siedlisk naturowych. 

Poza obowiązkiem wyznaczania obszarów i określenia ich stanu, do zadań państw członkowskich według artykułu 11 Dyrektywy Siedliskowej należy monitorowanie i raportowanie oparte na wskaźnikach ustalonych według celów ochrony dla danego obszaru Natura 2000. I tak w oparciu o ten artykuł na sprawującego nadzór  nad obszarem Natura 2000 nałożony został obowiązek monitorowania i ocena realizacji celów ochrony co 6 lat dla obszarów specjalnej ochrony, oraz co 3 lata dla specjalnych obszarów ochrony (artykuł 31 Ustawy o ochronie przyrody 2004). Sposób prowadzenia takiego monitoringu na obszarach leśnych, jak i jego zakres powinien być również przedmiotem niniejszego opracowania, które wykorzysta najnowsze osiągnięcia nauki i praktyki leśnej w tym zakresie.

 Program i sposób realizacji:

Podobne opracowania do przygotowywanego projektu zostały wdrożone m.in. w Niemczech przez instytuty leśne, m.in. w Bawarii i Saksonii. Najbardziej szczegółowym opracowaniem jest instrukcja wykonana przez Bawarski Instytut Leśny - LWF i zatwierdzona przez Państwową Administrację Leśną Bawarii, gdzie zawarto opis wszystkich procedur związanych z tworzeniem planu zarządzania na obszarach leśnych Natura 2000, jak określaniem stopnia oceny zachowania siedliska/gatunku naturowego. Oprócz technicznych zagadnień dotyczących inwentaryzacji elementów przyrodniczych podlegających ochronie w ramach sieci Natura 2000, szczegółowo zostały sprecyzowane też wskaźniki tzw. właściwego stanu ochrony siedlisk/gatunków w myśl artykułu 1 DS. Dotyczą one przede wszystkim referencyjnych ilości martwego drewna,  drzew biocenotycznych, jak i docelowych składów gatunkowych na poszczególnych typach siedlisk przyrodniczych. Wszystkie wskaźniki właściwego stanu ochrony siedlisk/gatunków są kompromisem wypracowanym na podstawie dyskusji pomiędzy właścicielami lasów, jak i oczekiwaniami społecznymi reprezentowanymi przez organizacje pozarządowe, w których zainteresowaniu leży szeroko rozumiana ochrona przyrody. Przykład ten może być inspiracją przy opracowaniu stosownych zasad dla warunków polskich, gdzie dotychczas podjęto jedynie próby opracowania tzw. przewodników metodycznych i interpretacyjnych. Dlatego też istotnym punktem realizacji projektu będzie przegląd rozwiązań w zakresie podjętego tematu w kontekście rozwiązań wdrożonych w innych krajach Unii Europejskiej. W trakcie realizacji tematu należy szczegółowo określić zakres merytoryczny opracowania, jak i liczbę oraz rodzaj załączników. Takie rozwiązania będą dopiero możliwe pod rozpoznaniu potrzeb i oczekiwań zainteresowanych stron, które będą zgłaszane w trakcie zorganizowanych warsztatów i seminariów.

Spodziewane efekty:

- przeprowadzenie konsultacji zespołu autorów z przedstawicielami nauki i praktyki leśnej w toku zorganizowanych przez wykonawcę seminariów i warsztatów,

- opracowanie zasad oceny i monitoringu właściwego stanu ochrony leśnych siedlisk przyrodniczych.